قالب وردپرس افزونه وردپرس
خانه / جامعه شناسی و روابط انسانی / زدودن چهره، ممنوعیت برگزاری مراسم سوگواری، و حس شرم

زدودن چهره، ممنوعیت برگزاری مراسم سوگواری، و حس شرم

ف. دشتی

چگونه می‌شود که مرگ برخی مرگ به شمار نمی‌آید؟ سوگواری‌های برگزار نشده‌ی قربانیان تاریخ، جهان را به سوی کدام نقطه می‌برد؟

طرح موضوع

صفحات تقویم سیاسی ایران پر است از بزه‌کاری‌های حاکمیت. تاریخ این کشور داستان پدر درنده خویی است که فرزندانش را می‌بلعد، و از همین رو پر است از شورش ها، انقلاب ها، خشونت‌ها و فاجعه‌های بزرگ. خشونت سیاسی در این مرز وبوم به شدتی است که کم روزی در تقویم یافت می‌شود که خالی از واقعه‌ای فاجعه بار باشد. ناگفته پیداست که تراکم این وقایع از سال ۵۷ به بعد بیشتر و بیشتر شده است، چنانکه درهنگام برشماری این رویدادها آدم می‌ترسد نکند یکی را از قلم بیاندازد: کشتارها، قتل عام ها، اعدام‌های دسته جمعی، قتل‌های زنجیره ای، سینما سوزی ها، سرکوب‌های خیابانی، قتل‌های فجیع رهبران سیاسی، نویسندگان و هنرمندان در داخل و خارج کشور، ساقط کردن بیشمار هواپیماها و اتوبوس ها…

مهم در این میان این است که با وجود اینکه بسیاری از این حوادث افشا شده‌اند و دست داشتن حاکمیت در آنها نشان داده شده است، حاکمیت حتی در یک مورد خود به آن اعتراف و به خاطر آن عذرخواهی نکرده است، و حتی اجازه نداده است که برای تنها یک مورد از این کشتارها بنای یادبودی ساخته یا مجلس یادمانی عمومی ترتیب داده شود. و از همین رو کوشیده است که به قتل رسیدگان را فاقد نام و محکوم به نیستی ابدی کند.

منع سوگواری

در ایران مرگ بیش از آنکه موضوعی فلسفی یا هستی شناسانه باشد، مسئله‌ای سیاسی و ایدئولوژیک است. تنها کافی است به این بیاندیشیم که برگزاری مراسم سوگواری برای به قتل رسیدگان به تمامی فسخ شده است. حاکمیت ایران سیاست به خصوصی در باره مرگ دارد، چنانکه مرگ برخی حتی مرگ محسوب نمی‌شود.

در نمایشنامه آنتیگونه، کرئون اجازه سوگواری به بازماندگان نمی‌دهد. اگر به این، ممنوعیت کرئون بگوییم، باید گفت که ممنوعیت کرئون یا مانع شدن حاکمیت از سوگواری یکی از اساسی‌ترین احکام این رژیم است.

در باب منع از سوگواری متنی از جودیت باتلر هست که به دفعات مرجع تحقیقات بسیار قرار گرفته است:

Precarious Life: The Powers of Mourning and Violence

من در این نوشته می‌کوشم از رهگذر این متن نشان دهم چگونه در ایران ممنوعیت برگزاری مراسم سوگواری تبدیل به یکی از سیاست‌های حاکمیت شده و در نتیجه‌ی آن چه رسوب‌های تروماتیکی برجای گذاشته است.

Judith Butler, Precarious Life: The Powers of Mourning and Violence, 2006
Judith Butler, Precarious Life: The Powers of Mourning and Violence, 2006

از عنوان کتاب باتلر بیاغازیم: Precarious از ریشه لاتین Precaria در معنای « درحال سقوط» ساخته شده است. برای آن معادل خیلی دقیقی در زبان فارسی وجود ندارد: ناامن، در معرض تهاجم، نامعلوم، در معرض سقوط، شکننده، حساس و… Precarious همه این معانی را شامل می‌شود، و Precaria از نظر اجتماعی به آن اقشار و گروه‌ها اطلاق می‌شود که امنیتی شکننده دارند و مدام در معرض خطر خشونت فیزیکی و گفتمانی اند؛ و در یک کلمه بگوییم: سایه تیغ حاکمیت بر فرق سرشان افتاده است. به عبارت دیگر، Precaria را می‌توان برای همه کسانی که به طریقی تحت حمایت حاکمیت نیستند، به کار برد: نه فقط مخالفان سیاسی حاکمیت و روشنفکران و نویسندگان و کنشگران، بل کارگران، کشاورزان، فرودستان و اقلیت‌های مذهبی، قومی و جنسیتی.

Precaria اشاره دارد به یک زندگی در معرض تهدید نابودی، و از این نظر خیلی نزدیک است به اصطلاح «حیات بر هنه»‌ی آگامبن. منظور از حیات برهنه، آن زندگانی‌هایی است که تحت حمایت قانون نیست، اما همچنان قانون اختیار حکم کردن بر آنها را منحصرا در دست دارد. در برابر قانون، یا همان پدر درنده خو، حیات° فاقد حمایتی برونی و در نتیجه برهنه است: حیاتی است در معرض خشونت.

حق سوگواری

باتلر در کتابش پرسش‌هایی درباره این حیات خاص مطرح می‌کند؛ برای نمونه در مورد حق سوگواری این پرسش را پیش می‌کشد:

«زندگیِ چه کسی زندگی به شمار می‌آید؟ آن چیست که موجب می‌شود یک زندگی سوگواری پذیر باشد؟»

پاسخ او تقریبا چنین است: تنها برای کسی می‌توان اجازه سوگواری گرفت که زندگی اش در نظم نمادین و ایدئولوژیک ارزشمند تلقی شود. حاکمیت‌ها با توجه به سلسله مراتب زندگی یک سلسله مراتب سوگواری تعیین می‌کنند، اما یک حاکمیت یا جامعه پیرو آن به همان اندازه با سوگواری‌هایی که برگزار می‌کند، خود را بنا می‌کند که با آن سوگواری‌هایی که از برگزاری اش به طریقی طفره می‌رود. باتلر به صراحت می‌گوید:

«من به همان اندازه با سوگواری هایم من می‌شوم، که با چشمپوشی از انجام سوگواری‌های دیگر.»

قدرت تصمیم گیرنده در خصوص سوگواری‌های برگزار نشده در ایران بسیار مهم است: از قتل عام ۶۷ تا کشتار خیابانی آبان ۹۸، در هیچ یک از فجایع سیاسی اجازه داده نشده است تا برای سوگواری جمعی، یک بنای یادبود یا مکان حافظه مند تأسیس شود، زیرا اقتدار خوب می‌داند که ایجاد چنین مکانی به معنای این خواهد بود که برای آن افرادِ از نظرِ او مردود بتوان مراسم سوگواری به پا کرد.

زخم‌پذیری و بی دفاعی

باتلر در توضیح Precaria از اصطلاح Vulnerability یاری می‌جوید که معنای تحت اللفظی اش «زخم پذیری، آسیب پذیری» است. زخم پذیری یا آسیب پذیری در زبان فارسی اصطلاحی رایج نیست، هرچند در انگلیسی در زبان روزمره کاربردی متداول دارد. وقتی کسی بی حمایت است و ضعیف، به او Vulnerable می‌گویند. به همین دلیل شاید معادل «بی‌دفاعی» در زبان فارسی به ذهن نزدیک تر باشد، اما اگر بناست زبان را گسترش و پذیرندگی هایش را افزایش داد، به تدریج باید ذهن مان را با واژه‌ها و اصطلاح‌های جدیدتر آشنا کنیم.

از نظر باتلر زخم پذیری آدم از لحظه بدو تولد شروع می‌شود: «موقعیت آغازین زخم پذیری… اشاره به یک استیصال آغازین است.» یعنی همه ما که به درون این جهان افتاده یا پرتاب شده ایم، از یک زخم پذیری آغازین، یک حالت شکننده و بی دفاع در اضطراب ایم. اینجا مسئله این است: در برابر این زخم پذیری برخی از امتیاز محافظت شدن برخوردار‌اند و یا دست کم قانون در کنارشان است، اما برخی در موقعیتی دیگر اند؛ به قول آگامبن، در یک موقعیت استثنایی‌اند. برای اینان قانون فسخ شده است و هوموساپینس تبدیل به هوموساکر شده است: هوموساکر حالت نهایی آدم بی دفاع است.

باتلر با توجه به این موقعیت زخم پذیری یا بی دفاعی، خشونت را چنین تعریف می‌کند:

«خشونت مطمئنا تماس یا لمسی است در بد‌ترین شکل ممکنش: ظهور وحشتناک‌ترین حالت از زخم پذیری آغازین است که کسی به کس دیگر اعمال کند… تسلیم شدن مان است به اراده دیگری.»

باتلر اینجا یک پرانتز حساس باز می‌کند: کسانی که در نظم نمادین یا برساخت هنجارمند حاکمیت در معنای بدنی یا فکری نمی‌گنجند، حتی اگر در معرض مستقیم خشونت نباشند، در معرض احتمال خشونت‌اند. این کلمه «احتمال» اینجا خیلی مهم است، زیرا به صورت یک سایه تاریک و معلق در هوا همچون تهدیدی بر فراز هنجارهای اجتماعی بلند می‌شود و برای برخی کافی است تا زندگی شان را تبدیل به یک سناریوی جنایی کند.

اما این احتمال کی منتفی می‌شود؟ پاسخ پیچیده نیست: تنها وقتی که خشونت‌های پیشین مورد قبول حاکمیت واقع شوند و اجازه داده شود برای قربانیان آن خشونت‌ها مراسم سوگواری برگزار شود. مثلا اجازه داده شود برای قربانیان کشتار ۶۷ یک بنای یادبود ساخته شود. و تا وقتی چنین بنای یادبودی ساخته نشود، آن احتمال به قوت خود باقی می‌ماند.

چهره دیگری

باتلر در کتابش در بخش «حیات شکننده» از فلسفه اتیکِ لویناس و «چهره دیگری» سخن به میان می‌آورد. لویناس هستی انسان را از رهگذر مسئله «من» نه به صورت هستی شناسانه که به صورت ارتباطی که با دیگری برقرار می‌کند، اتیک می‌خواند: «ارتباط رو- در- رو و یک به یک با دیگری به معنای عدم توانایی در کشتن اوست.» لویناس چنین ادامه می‌دهد:

«برخورد با چهره، بنیادی‌ترین حالت مسئولیت پذیری است… چهره در مقابل من نیست (en face de moi)، بلکه بالاتر از من است. آن دیگری رودر روی مرگ است؛ مرگ را جستجو و افشا می‌کند. ثانیا چهره دیگری است که از من می‌خواهد نگذارم او به تنهایی بمیرد، گویی که با انجام این کارمن شریک مرگ او می‌شوم. بنابراین چهره به من می‌گوید: تو نباید بکشی. در ارتباط با چهره، من به عنوان غاصب مکانی که متعلق به دیگری است، در معرض دید هستم. اصطلاح مشهور”حق زندگی” که اسپینوزا آن را conatus essendi نامید و آن را به عنوان اصل اساسی همه چیزهای قابل فهم تعریف کرد، در ربط و پیوند با چهره به چالش کشیده می‌شود. بر این اساس، وظیفه من برای پاسخگویی به دیگری، حق طبیعی من برای زنده ماندن، le droit vitale، را به حالت تعلیق درمی آورد. رابطه اخلاقی من از عشق به دیگران از این واقعیت ناشی می‌شود که خویشتن فرد نمی‌تواند به تنهایی زنده بماند، و در وجود خودش در جهان نمی‌تواند به تنهایی معنا پیدا کند… اینکه خودم را در معرض آسیب پذیری چهره قرار دهم، یعنی اینکه حق هستی شناسانه زندگی ام را زیر سوال ببرم. در اخلاق، حق زندگی دیگری مقدم است بر حق زندگی من؛ تقدمی که در این حکم اخلاقی تجسم یافته است: شما نباید بکشید؛ نباید زندگی دیگران را به خطر بیاندازید… چهره همان چیزی است که نمی‌توان آن را کشت، یا دست کم معنای آن این است که می‌گوید: “تو نباید بکشی”….»

وقتی دیگری را بتوان به قتل رساند و برگزاری مراسم سوگواری را برایش ممنوع کرد، این در واقع به معنای بی هویت کردن او و زدودن سیمایش است.

داستان «سوسوی رود»

گاهی نویسندگانی یافت می‌شوند که در برابر این سیاستِ بی هویت کردنِ قربانیان به مقاومت می‌ایستند. زیرا ادبیات، از یک نظر، پراکسیسی است در دفاع از Precaria و بی امتیازها؛ عملی است برای دادنِ حق سخن گفتن به آنان. یکی از این نویسندگان شهریار مندنی پور است. در آخرین داستان منتشر شده از او در سایت زمانه با نام «سوسوی رود» موضوع این نوشته در مرکز داستان قرار دارد:

داستان ماجرای سه معلم یک مدرسه و یک بازرس محیط زیست است که در بحبوحه شورش خیابانی آبان ماه پارسال و به تعطیل کشانده شدن مدارس و ادارات وقت را مغتنم دیده و از شهر گریخته و کنار رودخانه بیرون شهر اطراق کرده اند؛ همه با سابقه‌ای دور در فعالیت‌های انقلابی سال ۵۷ و سال‌های ۶۰؛ همه از فعالان چپ و بعد نادم و درضمن خیانتکار.

مطلب پیشنهادی

رضا؛ فیلمی در ستایش «نامردی»

زهرا باقری‌شاد رضا، جوان است و آرام. و رفتار صلح‌آمیزی دارد. به خواست همسرش به …