قالب وردپرس افزونه وردپرس
خانه / روان شناسی / صنعت اضطراب

صنعت اضطراب

اضطراب – این سردرگمی شایع و مزمن که از دل ناامنی های سرشت نمای زندگی مدرن سربرمی آورد- در کانون توجه بازار سرمایه داری مصرف گرای قرن بیست ویکم قرار گرفته است.

در سال های اخیر وعده تسکین اضطراب به صنعتی چند میلیارددلاری بدل شده: از اسپینرهای انگشتی، پتوهای سنگین۱، روغن های سی بی دی، خوشبوکننده های هوا و محصولات مراقبت پوست گرفته تا دستگاه های مولد صدا [های آرام بخش از قبیل صدای آب و باد و…]، لامپ های سنگ نمکی، افشانه های آرام بخش و هزاران اپلیکیشن مراقبه که گوشی های مان را پر کرده اند؛ اما نکته اینجاست که این «اقتصاد اضطراب» با تاکید بر راهکارهای مصرف محور از جنس «خودت انجام بده»، بار درمان اضطراب را مستقیما بر دوش فرد مضطرب می گذارد.

گفتمان های فردمحوری مانند «مراقبت از نفس» و «سلامتی» مردم را متقاعد می کنند که ناخوشی، افسردگی یا اضطراب شان هیچ ارتباطی با مسائل اجتماعی یا اقتصادی ندارد و امری کاملا فردی است. به این ترتیب این حقیقت از نظرها پنهان می ماند که در سال های اخیر سطح حریم خصوصی، حقوق محل کار، امنیت شغلی، مقررات نظارتی، دستمزدها و رفاه اجتماعی و متعاقبا امنیت اجتماعی و اقتصادی به شدت تنزل کرده و اینهاست که به شیوع استرس مزمن در میان مردم بسیاری از کشورها دامن زده است.

وقتی اضطراب را به صورت یک اپیدمی فراگیر اجتماعی- اقتصادی بررسی می کنیم، معلوم می شود که اضطراب نقیصه ای عاطفی و شخصی نیست که با وعده های کاذب مصرف گرایی اضطراب زده تسکین پیدا کند؛ بلکه «ساختاری از احساسات» مشترک و تشخیص دادنی است که میزان ابتلا به آن به نژاد و جنسیت افراد نیز بستگی دارد؛ بنابراین این درک مشترک که «تو در این بن بست شغلی، در این بدهی تمام نشدنی، در این افسردگی طاقت فرسا تنها نیستی» می تواند راهی باز کند به طرح پیشنهادهای جدید درباره علل ریشه ای اضطراب های ما و به همین اعتبار می تواند افراد را در مقابله با این مشکل به همکاری برای یافتن روش های جمعی تر و ماندگارتری ترغیب کند؛ روش هایی ورای شیوه های فردمحور و اغلب ناممکن اقتصاد پررونق اضطراب.

 انسان اقتصادی مضطرب

با نظر به بافت اجتماعی سال ۲۰۱۶، سالی که مسلما یکی از پراسترس ترین سال ها در حافظه [تاریخی] اخیر بود، رشد انواع فراخوان های مذبوحانه برای تسکین موقت احساس ناامنی زندگی مدرن کاملا قابل درک می شود. در واقع، شرکت «فوتوریسم»، شرکتی که پتوهای سنگین را وارد بازار کرد، ایده اش را در همین سال و کمی بعد از برگزیت و انتخابات ریاست جمهوری ترامپ مطرح کرد؛ اما این ادعا که سیل عرضه محصولات و خدمات تسکین اضطراب نتیجه مستقیم فلان رویداد است، ساده انگاری ترندهای سلامت است: در سطح جهانی سال هاست که تشخیص های مربوط به اضطراب رو به افزایش بوده و صحبت از بهداشت روان و کسب درآمد از این موضوع روزبه روز در جامعه مقبول تر می شود.

طبق تخمین پژوهشگران «سازمان بهداشت جهانی»، موارد افسردگی و اضطراب در فاصله سال های ۱۹۹۰ تا ۲۰۱۳ از ۴۱۶ میلیون به ۶۱۵ میلیون افزایش یافته است. این رقم در سال ۲۰۱۷ به ۷۴۰ میلیون رسید. به گفته «اطلس سازمان بهداشت جهانی» امروزه اختلال های مربوط به اضطراب، اختلال های ناظر به هراس و انواع هراس های اجتماعی از دلایل اصلی ناتوانی در سراسر جهان هستند.

داده های «گوگل ترندز» ۲ نشان می دهد بین سال های ۲۰۰۴ تا ۲۰۱۹ شاخص روند جست وجوی ۳ «اضطراب» در سطح جهانی بیش از دو برابر شده است. در همین بازه، شاخص نسبی روند جست وجوی «درمان اضطراب» و «اضطراب کار» به ترتیب ۸۲ و ۸۳ درصد افزایش یافته است. با اینکه میزان جست وجوی کلمات مرتبطی مثل «استرس»، «ترس» و «افسردگی» تغییر درخور توجهی نکرده، جست وجو درباره اضطراب همچنان رو به افزایش بوده و در قالب عبارت هایی مثل «اضطراب اقتصادی»، «اضطراب فرهنگی» و «اضطراب نژادی» ابراز شده که به وضوح نشان دهنده ماهیت بیش از پیش سیاسی شده این مشکل است.

اتاق فکر آینده پژوهی «سازمان اطلاعات ووندرمن تامسون» در گزارش جدیدی نشان داده که افزایش جهانی اضطراب و احساس ناامنی تاثیری ژرف بر فرهنگ مصرف کننده و پیدایش ترندها دارد. از دغدغه های رفاه و حریم خصوصی گرفته تا بحران قریب الوقوع محیط زیست، شرکت های بازاریابی با تمام قوا مشغول به کار هستند تا نگرانی درباره هکرهای خبیث، معیارهای غیرممکن زیبایی، خوراک های اصلاح ژنتیکی شده، رسانه های زمانه پساحقیقت و بی ثباتی اجتماعی- اقتصادی را به فرصت های جدید کسب سود تبدیل کنند و در حالی که مصرف کنندگان در جست وجوی راه های رسیدن آرامش نفس هستند، از این آب گل آلود ماهی بگیرند. در حال حاضر به برکت سردرگمی های روزافزون اقتصادی، مالی و ژئوپلیتیکی، بازار «سلامت در  محل کار» ۴۸ میلیارد دلار ارزش دارد و به لطف استفاده شرکت ها از تجهیزات، خدمات و برنامه هایی که ویژه پایش وضعیت سلامت ذهنی و جسمی کارکنان شان طراحی شده، با نرخ سالانه ۴.۸ درصد در حال رشد است.

و تازه این فقط قطره ای است از دریا. بر اساس گزارش اخیر «موسسه جهانی سلامت» از سال ۲۰۱۵ تا ۲۰۱۷ بازار سلامت، که هر چیزی از باشگاه های پرورش اندام گرفته تا رامشگاه های روزانه ۴ و خلوتگاه های مراقبه را شامل می شود، ۱۲.۸ درصد رشد کرده است. به بیان اقتصادی، از سال ۲۰۱۵ تا ۲۰۱۷ اقتصاد سلامت سالانه ۶.۴ درصد رشد کرده است؛ یعنی چیزی در حدود دو برابر رشد اقتصادی جهانی (۳.۶ درصد). هم اکنون، هزینه های سلامت (۴.۲ میلیارد دلار) بیش از نصف کل هزینه های بهداشت جهانی (۷.۳ میلیارد دلار) بوده و سهم صنعت سلامت از کل تولید اقتصادی جهانی ۵.۳ درصد است. علاوه بر اینها، شرکت اپل به تازگی «مراقبت از خود» را در صدر فهرست ترندهای برتر خود قرار داد، حجم معاملات تکنولوژیک بهداشت روان در سال ۲۰۱۸ سه برابر شد و استارت آپ هایی مثل کالم، شاین و هدسپیس، محصولات غیردارویی و غیرپزشکی خود را گسترش دادند تا عادت ها و روال هایی به وجود آورند که به مدیریت استرس و اضطراب یاری برسانند.

از آنجا که بازار با ارائه راهکارهای قابل دانلود به این قبیل نیازهای روزافزون خوراک می رساند، کسب وکار تولید و ترویج علاج های موقت برای اضطراب عمومی همچنان پررونق خواهد ماند. بحث بر سر موثر بودن یا نبودن این محصولات در تسکین اضطراب نیست – هرچند سازندگانشان اغلب داده های علمی اندکی برای اثبات کارآمدی آنها دارند، البته اگر اصلا چنین اطلاعاتی داشته باشند. به علاوه، استفاده از یک محرک حسی، مثل توپ استرس، برای رسیدن به آرامش اصلا چیز جدیدی نیست. نکته مهم این است که این محصولات و خدمات دقیقا برای همان جامعه ای طراحی شده اند که خودش «علت» اصلی احساس اضطراب و ناامنی بسیاری از مردم است.

 تنها میان جمع

در فضایی که روز به روز تلاقی راهکارهای مصرفی با چالش های بهداشت روان بیشتر می شود، آنچه اسباب بازی های مجهز به حسگر را به اپلیکیشن های بهسازی شده و پتوهای ارتقایافته ارتباط می دهد یک «راز همگانی» عمدتا ناگفته است و آن هم اینکه: هیچ کدام این محصولات آن قدر قابلیت ندارند که به شرایط بنیادی مولد اضطراب های ما بپردازند، حتی اگر بتوانند به طور موقت ما را از برخی علائم رها کنند.

برای مثال، اپلیکیشن های مراقبه واقعا به مراقبه کمک می کنند، و مراقبه ممکن است اضطراب را کاهش دهد. یا مثلا پتوهای سنگین ‏شاید بتوانند آدم را چنان آرام کنند که خوابش ببرد و روز بعد احساس بهتری داشته باشد و اسپینرهای انگشتی هم حواسمان را پرت ‏می کنند، زیرا به جای تمرکز بر نگرانی هایمان انرژی خود را صرف کار دیگری‏ می کنیم. این ترفندهای بازاریابی با نسبت دادن ‏عارضه های گنگ و همیشه حاضر به مردم، عارضه هایی مثل «میل به وررفتن با اشیای مختلف»، «بیقراری در محل کار»، یا «مشکل به خواب رفتن»، علاوه بر سوءاستفاده از فضای همگانی اضطراب به وخامت آن نیز دامن می زنند و با وعده علاج های سریع، آسان، ‏همه پسند و متناسب با هر بودجه ای صرفا فرد را به زندگی با روال سابق دعوت می کنند. ‏

مردم هرچه بیشتر احساس بدگمانی و ناامنی کنند، احتمال بیشتری دارد که به دام انزوا و استفاده از وسایل خودسنجی کمی بیفتند. درحقیقت، همان طور که ویل دیویس در «صنعت خوشبختی» اشاره کرده، دقیقا همین حس واضح و همه جاحاضر اضطراب است که به عنوان نیروی غالب نظام اجتماعی نولیبرال عمل می کند. از اقدامات پیشگامانه برای سلامت محل کار گرفته تا کمپین های شبکه های اجتماعی به قصد افزایش آگاهی از بهداشت روان، به کارگیری شاخص ها و متریک ها در سنجش و ارزیابی سبک زندگی و عملکرد شخصی و حرفه ای افراد، معمولا موجب تحریک و بقای احساس عدم کفایت و رقابت می شود، احساسی که البته برای کارکرد چنین نظامی ضروری است.

فشار مداوم برای بهبود شیوه های مراقبت از نفس، نه تنها نوش دارویی برای اضطراب نیست که ممکن است آن را وخیم تر کند. دلیل اصلی اضطراب افراد معمولا ضعف شخصی آنها فرض می شود – خواب ناکافی، تغذیه نامناسب، ورزش و تحرک کم و عدم صرف زمان لازم برای تمدد اعصاب. این قبیل درمان های شخصی شده مردم را به مراتب بیشتر از هم جدا می کند؛ همه در یک سیستم تقلا می کنیم، ولی این تقلایی است در درون ما و جدا جدا، زیرا به ما این طور القا شده که فقط به صورت فردی می توانیم زندگی خود را سامان دهیم.

اگر سلامت و مراقبت از نفس راهکار بهداشت روان در عصر مدرن محسوب می شوند، فقط به این دلیل است که ماهرانه در گفتمان های فردمحور سرمایه داری نولیبرال گنجانده شده اند؛ گفتمان هایی که اضطراب را مشکلی شخصی و منفک از بافت اجتماعی تلقی می کنند. این دیدگاه فرد نولیبرال خودمختار را در کانون صحنه قرار می دهد، فردی که مقاصد او کاملا در معنای عملکردش نمود دارد و احساساتش حاصل انتخاب های عقلانی او دانسته می شود نه شرایط ساختاری قدرت. به بیان دیگر، «شما به این دلیل افسرده و مضطرب نیستید که زندگی تان صحنه کشمکشی مداوم با محرومیت، فقر و تبعیض است. مشکل همیشه و فقط از خود شماست – از کاستی های شماست که به عنوان یک عامل اخلاقی مولد نمی توانید با بهبود رفتارها و عادت های شخصی زندگی تان را تغییر دهید».

چنین دیدگاهی نسبت به اضطراب تاثیر سیستمی جنسیت، نژاد، طبقه، توانایی و تمایلات جنسی را نادیده می گیرد. همان طور که دیوید کوربن در «علائم مرضی» اشاره کرده، این چارچوب که در آن گستره وسیعی از مسائل اجتماعی در قالبی به شدت فردی طرح می شود، در مواجهه با مشکلات بهداشت روان کاملا عاجز ظاهر می شود، زیرا جوی مسموم ایجاد می کند که با تحمیل انگاره مسئولیت شخصی در قبال رفاه خویش وظیفه مراقبت را به گردن خود افراد می اندازد.

نسخه ای که اقتصاد اضطراب برای سلامت و مراقبت از نفس می پیچد، همیشه یکسان است: روی علائم شخصی اضطرابت دقیق شو و برای تبدیل عادت های بد به عادت های سازنده برنامه ریزی کن.

همه ما ‏مضطربیم

همان طور که مارک فیشر در کتاب «رئالیسم سرمایه دارانه» تاکید کرده، اضطراب همیشه دلایل اجتماعی دارد ولی ما را از مشترک دانستن چنین دردی بازداشته اند. در عوض، به مردم چنین القا شده که رنج شان شخصی است و برای رهایی از آن باید به تنهایی تقلا کنند؛ کاری که احساس شکنندگی و بیهودگی آنها را بیشتر می کند. در برابر این دیدگاه بیش از حد فردگرا به بهداشت روان، باید مجددا تکرار کرد که سیل عظیم محصولاتی که برای درمان احساس ناامنی ما عرضه شده اند – از پتوی سنگین و اسپینرهای انگشتی گرفته تا خلوت گاه های یوگا و برنامه اعتیادآور نت فلیکس- درک ما را از اضطراب و نقش آن در بازتولید سردرگمی های اقتصادی و اجتماعی مخدوش می کنند.

امروزه مردم به مراتب بیش از آنچه در گذشته انتظارش می رفت، با ناامنی و بی ثباتی مادی و عاطفی مواجه اند. لزوم همراه شدن با شرایطی مبهم که روزبه روز رنگ عوض می کند هم مزید بر علت شده است. درمان های موجود، به موجب بازتولید حس انزواطلبی و نادیده گرفتن تجربیات مشترک اضطراب، اساسا سفرهایی هستند که مبتلایان باید بدون همراه بروند. درک دلیل جذابیت رویکردهای درمانی فردگرا به مشکلات عصر ما چندان مشکل نیست اما پیامد آن نوعی اقتصاد اضطراب است که از یک سو، بر مبنای آموزه فردیت نولیبرال، تقصیر هزاران فاکتور پیچیده اجتماعی و اقتصادی را متوجه کاستی های شخصی فرد می کند و از سوی دیگر دیدگاهی طبیعی شده و سیاست زدوده به اضطراب ایجاد می کند، دقیقا به این دلیل که این دیدگاه نقابی می زند بر چهره سرمایه داری فراملی که این قبیل روابط اجتماعی متزلزل و سردرگم درون آن شکل می گیرند و جا می افتند.

محققان «دانشگاه فلورانس» با مرور مطالعات انجام شده درباره ارتباط اضطراب و بحران مالی سال ۲۰۰۸ مشاهده کردند که همه این مطالعات عامل اصلی فشار منفی بر بهداشت روان را ناامنی اقتصادی اعلام کرده اند. دیگر نمی توانیم اضطراب را از وابستگی های اقتصادی متقابلی که میان جایگاه های اجتماعی مردم وجود دارد جدا بدانیم. همچنین «انجمن روان شناسی آمریکا» در گزارشی درباره [رابطه] بهداشت روان و گرمایش جهانی نشان داد که احساس نابودی قریب الوقوع ناشی از بحران محیط زیست، موجب بروز سندرمی شده که به درستی نام «اضطراب زیست بوم» بر آن نهاده اند. پس دیگر نمی توان تظاهر کرد رنج افراد مضطرب مستقل از محیط زندگی آنهاست.

چنان که «موسسه خودآگاهی ناپایدار» خاطرنشان می کند اگر یک راه وجود داشته باشد که بتوان این آشفته بازار بهداشت روان امروز را برچید، آن راه تلاش برای ایجاد همبستگی های مشترکی است که اعتماد به توانمندی های جمعی برای متفاوت زیستن را در ما بازسازی کند. البته لازم به ذکر است که در دل شکوفایی این اقتصاد اضطراب و احساس ازخودبیگانگی حاصل از آن، بذرهایی هم برای رویش اشکال جدید مراقبت جمعی دیده می شود، زیرا وضوح دید لازم را برای سازمان دهی فراهم می کنند.

با به کارگیری‏ اضطراب همچون یک میله برق گیر ۵ که مشکلات فردی مردم را به مسائل ساختاری و اجتماعی وسیع تر وصل می کند، می توانیم ماهیت سیستمی احساس ناامنی را شناسایی کنیم. قبول کنیم که چالش های بهداشت روان ما، با اینکه تنوع و تمایز دارند، نه فقط شخصی، بلکه جمعی هم هستند. هدف نه صرفا بازگویی تجربیات، بلکه بازسازی و بدل کردن آنها به نوعی حس همبستگی بر محور اضطراب است. تنها آن وقت است که دوباره می توانیم بر روی تعابیر مشترکمان از اعتماد و احساسات واقعا خوشحال کننده تمرکز کنیم.

حالا با من تکرار کنید: «همه مان مضطربیم».

ا.ت. کینگز اسمیت پژوهشگر آزمایشگاه مطالعات شهری دانشگاه بریتیش کلمبیا است.

 ۱- پتو های سنگین که در ظاهر مثل پتو های معمولی هستند، با دانه های پلاستیکی یا گلوله های ریز آهنی پر می شوند تا سنگین تر شوند. وزن این پتو ها معمولا از ۱٫۵ تا ۱۰ کیلوگرم است. شرکت ها این پتو ها را به عنوان راه حلی برای بی خوابی و همچنین کاهش استرس و اضطراب شبانه بازاریابی می کنند.

۲- گوگل ترندز (Google Trends) یکی از امکانات تحت وب شرکت گوگل و بر اساس جست وجو در گوگل است که میزان محبوبیت جست وجوی کلیدواژه در موتور جستجوی گوگل را به نمایش می گذارد. گوگل ترندز این قابلیت را به کاربران می دهد تا نتایج را بر اساس یک موقعیت جغرافیایی یا یک زبان خاص فیلترگذاری کنند.

۳- در ابزار گوگل ترندز تعداد جست وجو ارائه نمی شود، بلکه معیار «شاخص روند جست وجو» (Search Interest) یعنی درصد جذابیت یا محبوبیت یک کلمه یا عبارت در یک منطقه خاص است. شاخص روند جست وجو عددی است مابین ۰ تا ۱۰۰ که به هرکدام از کلمات جست وجوشده در گوگل اختصاص دارد.

۴-رامشگاه های روزانه (day spa) مراکزی بدون امکان شب مانی است که خدمات سلامت و زیبایی ارائه می دهند.

۵- میله برق گیر (Lightening rod) یک میله فلزی است که در بالای ساختمان ها یا در پست های فشار قوی نصب می شود تا از برخورد مستقیم صاعقه به تجهیزات جلوگیری شود.

مطلب پیشنهادی

روانشناسی در خدمت سرکوب بیشتر

نقدی بر یادداشت «خودکشی می کنم پس هستم» نوشته دکتر مهین برخورداری  پس از خودکشی …